Blog: Een kritische humanist

Jheronimus schreef eigenhandig een Latijnse tekst boven de prachtige tekening ‘Het bos heeft oren, het veld heeft ogen’ ‘Het is toch eigen aan een aller-ellendigste geest steeds maar gebruik te maken van clichés en nooit van eigen vondsten’. Dit betekent dat hij niet alleen Latijn kende, maar ook geïnteresseerd was in het humanisme. Het klassiek humanisme wilde het lezen van Latijnse schrijvers bevorderen en niet meer vervallen in het opdreunen van versregels. Jheronimus was kritisch en creatief. Op verscheidene panelen komen opschriften in het Latijn voor, waarvan het opschrift ‘Ecce homo’(‘Zie hier de mens’) achter Christus een van de bekendste is. Bovendien signeerde de schilder zijn panelen met ‘Jheronimus Bosch’, terwijl hij officieel Joen Antonisz van Aken heette.

Van Couderborch

Jheronimus ging naar de Latijnse school aan de zuidzijde van de Kerkstraat, dichtbij de Sint-Jan. De school (‘Scolae de Buscho’) werd voor het eerst in 1274 vermeld. Veelbelovende jongens tussen zeven tot vijftien jaar oud, bezochten deze wijd en zijd bekende school. De scholieren leerden hier Latijn om de eredienst in de kerk te kunnen opluisteren met gezang. Ze gebruikten daarvoor in de laagste klassen ABC-boekjes of abecedaria, waarmee ze het alfabet leerden. De Latijnse school was voor de katholieke kerk een eigen vormings- en opleidingsinstituut. Leerlingen droomden van een carrière in de geestelijke stand als priester, kanunnik of bisschop. Aan de universiteit van Keulen en Leuven konden ze hun studie (theologie, rechten, medicijnen) voltooien.
Docent en rector van de school was vanaf 1488 de veelzijdige humanist Symon van Couderborch. Hij was afkomstig uit het nu Belgische Oplinter, dat tussen Tienen en Zoutleeuw ligt. Zijn grafzerk in de Sint-Jan (gestorven 2 september 1526) verraadt dat hij een musicus en dienaar van de muzen was. Voor de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap, waarvan hij vanaf 1486 lid was, fungeerde hij als organist en zanger. Hij was tegelijkertijd in ‘s-Hertogenbosch notaris. Rond 1500 werd hij stadssecretaris en moest hij waarschijnlijk zijn rectoraat opgeven.
Jheronimus moet in kringen van de Broederschap en het stadsbestuur Van Couderborch hebben ontmoet. Een veelzijdig man, die beschikte over een rijke bibliotheek met handschriften en muziekboeken. Hij bezat onder meer een handschrift van de Italiaanse humanistische dichter Francesco Petrarca.

Bovenaan de tekening ‘Het bos heeft oren, het veld heeft ogen’ staat een eigenhandig door Jheronimus Bosch geschreven Latijnse kritische uitdrukking: gebruik eigen vondsten in plaats van clichés.

meer