Blog: De begrafenis van Bosch

Kees van den Oord, historicus en kenner van de lokale geschiedenis van ’s-Hertogenbosch en omstreken is ook in de geschiedenis Jheronimus Bosch gedoken. Om iedere cultuurliefhebber kennis bij te brengen over deze middeleeuwse schilder, zijn werken en de tijd waarin hij leefde, schrijft van den Oord wekelijks een blog hierover.

De begrafenis van Jheronimus Bosch

Over de begrafenis van Jheronimus Bosch zijn we goed ingelicht. ‘Jheronimus van Aken, maelder, gezworen brueder’. Zo werd de schilder vermeld in het register van de overledenen van de Illustre Lieve Vrouwebroederschap. Op 9 augustus 1516 vond in de gotische Sint-Janskerk de plechtige uitvaartdienst plaats. Jheronimus was toen 65 jaar oud. Uit de bewaard gebleven proostenrekening blijkt dat deken Willem Hameker, geassisteerd door een diaken en een subdiaken, de uitvaartmis had gezongen, waarvoor hij anderhalve stuiver ontving. Een metselaar verdiende in de zomer als dagloon vijf stuivers. Verder waren bij de begrafenis priesters, zangers, koorknapen, kosters, roededragers, grafmakers, een klokkenluider en een bediener van de blaasbalgen van het orgel betrokken. Armen luisterden de ceremonie bij het koorhek met hun aanwezigheid op.
Bosch werd begraven als een gewone schilder en een gastvrij lid van de Illustre Lieve Vrouwbroederschap. Niets spectaculairs eigenlijk. De begrafenis kostte aan aalmoezen en presentiegelden 27 stuivers, betaald door de vrienden van Bosch. Ongeveer een weekloon van een metselaar.

Een tegenvaller wellicht is dat hij niet in de Sint-Jan werd bijgezet, in een familiezerk. Hij werd op 9 augustus 1516 op het kerkhof begraven. Aan de zuidkant van het Sint-Janskerkhof, waar de rijken lagen. In het noordoosten, waar de wind stond, lagen de armen. Sinds 1452 werd het kerkhof met een muur omgeven. Deze omheining moest vooral de beesten weren, die verder afgeschrikt werden door een speciaal rooster met stangen.
Voor sommigen is deze laatste rustplaats op het kerkhof een tegenvaller. Deze beroemde schilder hoort toch in de Sint-Jan begraven te zijn. Jheronimus Bosch, niet onbemiddeld, bezat blijkbaar onvoldoende sociale status en behoorde niet tot de welgestelde 520 Bosschenaren voor wie een graf in de monumentale kerk Sint-Jan gedolven werd. De vloeren zijn met talloze, soms zeer fraaie grafstenen of zerken overdekt. Een ver familielid van Jheronimus had vanaf 1493 wel een zerk: Tielman van de Perre. Een zus van Tielman, Luitgard, was getrouwd met Hubert van Aken, een oom van Jheronimus.

Dood van een vrek

Dood van een vrek

Het laatste uur heeft geslagen voor de gierigaard. Het thema, de keuze tussen goed en kwaad, hield Jheromius Bosch bezig. De oude man aan het voeteneinde hield in zijn linkerhand een rozenkrans, terwijl hij met zijn rechterhand geld wierp in de buidel van de duivel.

Kloof tussen arm en rijk

Op basis van de begrafenisrekeningen heeft Portegies vastgesteld dat de plaats op het kerkhof een belangrijke rol speelde. Een begrafenis in het noordoostelijk deel aan de Hinthamerstraat was het goedkoopst, terwijl een plaats op de dodenakker in zuidelijke richting aan de kant van de Parade het duurst was. Waarschijnlijk zijn Jheronimus en zijn vrouw Aleid van de Meervenne ( gestorven tussen oktober 1522-juli 1523) daar begraven.

De kloof tussen arm en rijk op het kerkhof was zo groot dat ongeveer 86 procent van de Bosschenaren in het noordoosten werd begraven en de rest, waaronder veel rijke weduwen, in het zuiden. Zo ontstond in de stad het bijgeloof om liever niet in het noorden begraven te worden, want daar zouden de boze geesten huizen.

meer