Blog: Gedrukte boeken ter inspiratie

De stad ‘s-Hertogenbosch was een van de eerste steden in de Nederlanden, waar boeken werden gedrukt. In 1484 verschenen de eerste drukken van de persen bij Gerard van der Leempt. Deze uit Nijmegen afkomstige typograaf werkte in de Kerkstraat nr.77 (nu het Italiaanse restaurant Da Peppone). Hij woonde naast de Latijnse school. Er zijn twee Bossche uitgaven van hem bekend: het ‘Boeck van Tondalus vysioen’, een populair boekje over een Ierse ridder die een tocht maakt door hel, vagevuur en hemel, én het ‘Doctrinale’, een Latijnse grammatica.

De uitvinding van de boekdrukkunst door Johann Gutenberg von Glensfleisch uit Mainz rond 1450 was een revolutie. Voortaan was het mogelijk handschriften op grotere schaal en sneller te reproduceren. De ‘nova ars’(de nieuwe kunst) werd ook wel de kunst van het mechanisch schrijven genoemd. De kloosterscriptoria werden verdrongen en vervangen door bedrijven van boekdrukkers en uitgevers. Kennis werd internationaal gedeeld en sneller verspreid.
Voor Jheronimus Bosch betekende dat hij in zijn eigen stad afbeeldingen, prenten, gedichten, toneelstukken en teksten uit Europa ter inspiratie kon verkrijgen. Van de welgestelde schilder is onbekend, of hij over een eigen bibliotheek met handschriften en gedrukte boeken beschikte, maar als geletterde man heeft hij ongetwijfeld boeken geraadpleegd en in bezit gehad.

In Madrid bevindt zicht een paneel van rond 1550, van een navolger van Jheronimus Bosch: Tondalus vysioen. Heeft Jheronimus vroeger niet zelf het voorbeeld gegeven? Een andere gedachte is dat hij in het paneel Tuin der Lusten Tondalus vysioen heeft verwerkt. De bekende schrijver Simon Vestdijk maakte het gedicht ‘Een visioen van Tondale’ naar Hieronymus Bosch: “Half holgevreten omsluit zij het gilde/ Der feestgenoten, die in liefdeswaan/Enkel in ’t wilde weg haar lichaam vilden/En nu belust op lange ladders staan.”

Tondalus visoen

Scan boek Jheronimus Bosch 2001 p 179

meer